Kirgizistan yarim asir geri gidebilir

Kirgizistan?daki siddetli catismalara iliskin goruntuler, bir insanlik dramini gozler onune sermektedir. Buyuk guclerin kanli egitim tatbikatlarina donusen bu olay, sosyal bunalimlari beraberinde getirecek ve Kirgizistan?i en az yarim asir geriye goturecektir. Roza Otunbayeva yonetimi, baskanlik sistemini kaldiran referandumda, mevcut durumu idare eder gorunmektedir. Azinlik gruplari, yeni sistem icinde boylelikle temsil edilme sansi bulacaklardir. Orta Asya?da son yirmi yil icinde halk iradesinin yonetime yansimasi hic bir sekilde mumkun olmadi. Secimlerde, her nasilsa yuzde doksanlar civarinda oy oranlariyla baskanlar secildi. Kirgizistan vatandaslarinin mevcut gidisattan rahatsizlik duymalari onlarin yuksek oranda bir katilimla sandiga gitmesine neden oldu. Bu secim, bir anlamda Rus secim sistemini terk etmek anlamina geldiginden, Moskova?nin tepkisini cekti. Moskova yonetimi, yeni sistemin otoriter toplumlarda kargasaya sebebiyet verecegini iddia ederek, dikkatleri baska yone kaydirmak istedi. Ote yandan, bu gerekcesinde bir olcude haklidir. Sosyal dokusu tamamen hiyerarsik yapiya dayanan Kirgizlarin, demokratik tutum ve davranislari sindirebileceklerini dusunmek oldukca iyimserliktir. Saldiri esnasinda uzerine bindigi tankla Ozbek evlerini havaya ucurmak icin yaptigi atislari, cep telefonuyla arkadaslarina dinlettiren bir Kirgiz gencini, demokratik duyarlilikla nasil kontrol altinda tutabilirsiniz. Kirgizistan?daki ozgur yasam bicimi, bir olcude de otorite boslugu meydana getirmis ve halkin devlet olarak tanimladigi yapinin otoritesini anlamasini zorlastirmistir. Sinirli geliri olan, yeralti ve yer ustu kaynaklarini tamamen yabanci guclere satmis ya da kiralamis bulunan bir ulkenin yapabilecegi cok sey yoktur. Disardan gelen yardimlara bel baglayarak BM, UNESCO, ABD ve Rusya?nin gonderecegi maddi ve ayni bedel uzerinden yardimlarla varligini surdurme beklentisi cok saglikli degildir. Kirgizlarin hizla benliklerine donmeleri, kimliklerine ve ulkelerine sahip cikmalari gerekiyor. Ote yandan, mevcut koturumlukten kurtulmak icin acil dis yardima ihtiyac vardir. Onceki iktidarin yaptigi yanlisliklari duzeltmek isterken, Kazakistan gibi buyuk bir komsuyu tedirgin etmemek gerekir. Kazaklarin Kirgizlara dost olduklari, bir butunun diger yarisini meydana getirdikleri unutulmamalidir. Sadece Kazaklara ve yabancilara ait mal varliklarina el koyma tesebbusu buyuk bir yanlislik olacaktir. Uluslar arasi mahkeme ve platformlarda bunun bedelinin odenecegi onceden hesap edilmelidir. Kirgizistan?in tazminat odeyecek ekonomik ve mali gucu yoktur. Unutulmamalidir ki, kardes kavgasini onlemek ve ulkenin parcalanmasini engellemek icin Kazaklar, Kurmanbek Bakiyev?i Taraz sehrine goturmustur. Yanlis bir anlamlandirma ile fatura Kazaklara kesilmemelidir. Ayrica Rusya?nin ricasi olmadan Kazakistan Cumhurbaskani N. Nazarbayev?in boyle bir siyasi risk almasi mumkun degildir. Oldurulenlerin yuzlerinin parcalanarak taninmayacak hale getirilmesi, insanlarin bicaklarla bogazlanmasi psikozu Ozbekler tarafindan kolay unutulacak sahneler degildir. Kirgizlardan da oldurulenler vardir. Kirgizistan, Kirgizistan Ozbekleri icin dogduklari, yasadiklari ve vatandasi olduklari bir ulkedir. Maalesef Kirgizlar, kiskirtmalarin da etkisiyle, azinlik konumunda olan Ozbeklere iyi muamelede bulunmamislardir. Temel gida maddelerinin nerdeyse ucte ikisini karsilayan guney bolgesinde baris ve istikrarin bozulmasi butun ulkenin gida ihtiyacini aksatmis, hatta buyuk bir sefalete sokmustur. Barajlar, altin yataklari, su kaynaklari ve ekonomik acidan anlam ifade eden turizm sektoru acilen ele alinmalidir. Issik Gol bolgesindeki turizm hareketlerinin canlandirilmasi, ozellikle Kazak ve Rus turistlerin gelmesi icin turlar organize edilmesi, sinirlarin hizla acilarak ticaretin baslatilmasi, kacan yabanci sermayenin tekrar ulkeye geri dondurulmesi diger acil tedbirlerdir. Alinacak ekonomik tedbirler, eskilerin (Bakiyev taraftarlarinin) yaptigi gibi, iktidara yandas kimselerin cebini doldurmaya hizmet etmemelidir. Kirgizlar psikolojilerini rahatlikla kavrayabilecek, yasa ve siyasi olgunluga sahip olarak algiladiklari Roza Otunbayeva uzerinden beklentilere yoneldi. Halkin olumlu beklentisi devam etmeli, yeni politikalar desteklenmelidir. Hizli tepki veren ve 20 yillik demokrasi tarihinde buyuk sikintilar yasayan Kirgizlarin sabirli olma mecburiyeti ortadadir. Dis siyaset, Kirgizlari bekleyen baska bir cikmazdir. Yeni yonetimin ekonomik durumun duzelmesiyle birlikte ABD uslerinin kaldirilacagina isaret etmesi, bolgedeki Rus nufuzu ve askeri gucune guc katmistir. Guney?deki olaylar sirasinda Rus vatandaslarina zarar verilmemesi sevinilecek durumdur. Kirgizistan?in yonunu belli etmesi durumunda her iki super guc de bu ulkeye yasama sansi birakmayacaktir. Bolgenin stratejik degeri, haricten gelecek dis etkilere ulkeyi her zaman acik tutacaktir. Kirgizlar, soguk davraniyor gorunse de Rusya?nin ve bolgedeki beklentileri sebebiyle ABD?nin gonlunu kaptirdigi ?genc kiz? pozisyonundadir. Hicbir sekilde butunuyle bir tarafa yonelip digerini ihmal etmemelidir. Kirgizistan, her iki odakla da iliskilerini surdurmelidir. Aksi durum, daha agir gerginliklerle bolgenin tekrar kan golune donmesine yol acacaktir. Turkiye, yaptigi (21 milyon dolarlik yardim) ve bundan sonra da yapacagi yardimlari organize olarak yonlendirmelidir. Yardimlarin bazi Kirgiz yetkililerin eliyle haksiz ve usulsuzce harcanmasina engel olunmalidir. Insan faktoru, her zaman dikkate alinmasi gereken temel noktadir. Bolgede otokontrol basarinin en onemli dinamigidir Yardimin dagitiminda Turk yetkililer mudahil olmalidir. Adil bir dagilim saglandigi takdirde kisa sure icinde acil barinma ve yiyecek sikintisi cozulebilir. Evlerin tadilati ve yeniden insasinda adil olunmali ve ozellikle magdur tarafin menfaatleri gozetilmelidir. Olaylar bahane edilerek yonetime yakin kimselerin ya da akrabalarinin evlerinin tamir ettirilmesi riski unutulmamalidir. Kirgizistan Turkiye Manas Universitesi?ne, TIKA?ya ve diger kurumlarimiza buyuk gorevler dusmektedir. Universite, guney bolgesine de fakulteler acarak kaynastirici ve birlestirici rol ustlenebilir. On yili askin surede gorevlerini basariyla surduren universite bu rolu de basariyla devam ettirebilir. TIKA, ekonomik anlamda Kirgizistan?a uzun yillardir cesitli katkilarda bulunuyor. Turkiye?nin bolgede gecici gorevlendirmeyle gonderdigi personelden verim almasi ve basari saglayabilmesi zor gorunuyor. Dil bariyeri, farkli beslenme kulturu, can guvenligi kaygisi ve bolgeyi tanimamak gibi etkenler basariyi azaltmaktadir. Insaat sektoru, Sovyetlerin yikilisindan sonra adeta bitmistir. Bu ulkenin fiziki yapilandirmasi uzun zaman alacaktir. Buyuk miktarlara ulasan ekonomik harcamalar ancak dis yardimlarla (BM) mumkun olabilir. Os, Celalabad, Karasu, Kizilkiya bolgesinin deprem sahasi oldugu bilinmektedir. Bu nedenle bolgede cok katli olmayan mimari yapi h