Afrika'da bile genelkurmay baskanlari savunma bakanligina bagli

Cagdas demokrasi yolunda onemli bir donemecten gecen Turkiye'de askerin rolu ve Genelkurmay Baskanligi'nin Milli Savunma Bakanligi'na 'bagli' olmamasi sik sik elestiriliyor. Bazi Afrika ulkeleri bu alanda uygulama noktasinda bile Turkiye'den daha demokratik bir konuma ulasti. Bircok Afrika ulkesinde ise yasal olarak genelkurmay baskanlari savunma bakanligina bagli durumda. Savunma uzmanlari, Turkiye'deki mevcut durumu cagdas demokratik normlar bakimindan "kabul edilemez" buluyor. Kara Kita Afrika'da askerin rolu ve genelkurmay baskanlarinin konumu genel olarak soyle: 2010 Dunya Kupasi'nda Afrika'nin gururu olan Gana'da savunma bakanligi oldukca aktif calisiyor. Ulkenin savunma politikasini belirlemede etkin olan kurum, orduyu uluslararasi standartlara getirme konusunda sorumluluk ve yetki sahibi. Kara, hava ve deniz kuvvetlerinden olusan Gana ordusu, direkt savunma bakanina karsi sorumlu. Haritada bircok insanin yerini gosteremeyecegi Zambiya'da ordu, savunma bakanliginin onayi olmadan hareket edemiyor. Zambiya'ya komsu Angola'da da durum farkli degil. 110 bin askeri idare eden Angola genelkurmay baskani, dogrudan savunma bakanina bagli. Uzun yillar ic savas gormus, darbeler ulkesi Fildisi Sahilleri'nde de ordu ilk once savunma bakanligina hesap veriyor. G. AFRIKA'DA ORDU VAR MI YOK MU BELLI DEGIL! Turkiye'nin bir donem askerlerini egittigi Gambiya'nin guvenlik guclerini olusturan piyade taburu, milli muhafizlari ve deniz kuvvetleri savunma bakanliginin emrinde faaliyet gosteriyor. Darbe yasamis Gine'nin ordusunu olusturan kara, hava, deniz, jandarma ve cumhuriyet muhafizlari, savunma bakaninin emriyle hareket ediyor. Yakin zamana kadar beyaz azinligin irkci rejimi altinda inleyen Guney Afrika, irkci yonetimin bittigi 1994'ten hemen sonra dunyaya ornek gosterilecek bir demokrasiye gecmeyi basardi. Kislasindan cikmayan ordu yeni donemde yeniden yapilandirildi. Ulkenin dis guvenliginden sorumlu olan ordunun siyasete karismasi soz konusu bile degil. Cumhurbaskani, kuvvet komutanlarindan birini genelkurmay baskani olarak atiyor. Genelkurmay baskani, savunma bakanina bagli olarak faaliyet gosteriyor. Ulkede askerlerin siyasete karismasi bir yana, uniformalilari gunluk hayatta gormek bile pek mumkun degil. Askerler medyada boy gostermedigi icin, yillarca bu ulkede yasayan yabancilar bile ulkede bir ordu olup olmadigi konusunda net cevap veremeyebiliyor. Ic catismalar ve darbelerle meshur Afrika'nin buyuk ulkesi Nijerya'da savunma bakani ordunun butun kurumlarindan sorumlu. Anayasa, savunma bakanina silahli kuvvetlerin butun subelerini yonetme, ulusal topraklarini korunma, devletin butunlugunu saglama, modern ve profesyonel bir askeri guc olusturma yetkisi veriyor. Uganda'da savunma bakanligi, ulusal guvenlik ve savunma politikalarini olusturarak bunlarin uygulanmasini sagliyor. Uganda ordusu savunma bakanligina bagli. Sivillerde kayitli silahlar da savunma bakanliginin sorumlulugu altinda. DARBE YASAMAYAN ULKE: SENEGAL Bati Afrika'nin ticaretle unlenen ulkesi Senegal'de kara, hava, deniz ve jandarma birimlerinden olusan silahli kuvvetler, ulkenin bagimsizligindan beri politikaya bulasmadi. Senegal ordusu, sivillerin emrinde... Sik sik Bati ile karsi karsiya gelen Zimbabwe'de devlet baskani ayni zamanda ordu komutani. Ordunun idari ve lojistik desteginden sorumlu olan savunma bakani, cumhurbaskanina danismanlik yapiyor. Orta Afrika'nin soykirimla gundeme gelen ulkesi Ruanda'da da, cumhurbaskani ayni zamanda ordu komutani. Cumhurbaskanina karsi sorumlu olan savunma bakani, ic ve dis guvenlik politikalarini belirliyor. Mali'nin 7 binlik ordusu da savunma bakaninin kontrolunde. Bati Afrika ulkesi Namibya'da ordunun gorevi anayasada, "ulke topraklarini savunmak ve ulusal cikarlari korumak" olarak tanimlaniyor. Sivil otoriteye guvenlik konularinda yardimci olan ordu, savunma bakanina karsi sorumlu. Dogu Afrika'nin en buyuk ekonomisi Kenya'da ordunun asil gorevi, "cok istikrarsiz olan bolgede ulkenin sinirlarini korumak". Kenya'da ordu, polis gibi cumhurbaskanliginin bir parcasi. Guvenlik konularinda devlet baskanina karsi sorumlu olan savunma bakani, "Savunma Konseyi"nin de baskani. TURKIYE'DEKI ASIL PROBLEM... Turkiye'de protokolun 4. sirasinda olan genelkurmay baskanlari, bircok Bati ulkesinde ise ilk 20'ye bile giremiyor... Turkiye'deki mevcut durumu elestiren Ingiliz Kings College Universitesi Savunma ve Guvenlik uzmani William Park, bunun demokrasiye buyuk zarar verdigini vurguluyor. William Park, halihazirda Turkiye'de orduyu genelkurmay baskanlarinin kontrol ettigini hatirlatiyor. Ancak bu kontrolun Milli Savunma Bakanligi uhdesinde olmasi gerektigine isaret eden William Park, "Aslinda genelkurmay baskaninin savunma bakanina degil de basbakana karsi sorumlu olmasi Turkiye'de demokrasiye zarar veriyor olsa da, problemin ana kaynagi bu degil. Asil problem, kendisine ozerklik taniyan, maddi kaynak sikintisi cekmeyen ve guclu bir burokrasiye sahip ordunun savunma bakanligi yerine genelkurmay baskani tarafindan kontrol edilmesidir." diyor. Zaman