Turkiye'nin ilk mubadele muzesi Catalca'da aciliyor. Muzeyle birlikte Catalca'nin goruntusunun de degismesi hedefleniyor
1923 yilinda Lozan Antlasmasi'na ek protokol uyarinca Turkiye ve Yunanistan, kendi ulkelerinin yurttaslarini din esasi uzerine zorunlu goce tabi tuttu. Mubadele ile, 1.250 bin Ortodoks Hiristiyan Anadolu'dan Yunanistan'a, 500 bin Musluman Turk de Yunanistan'dan Turkiye'ye goc etmek zorunda kaldi.
Simdi mubadeleden 80 kusur yil sonra Lozan Mubadiller Vakfi ve Catalca Belediyesi isbirligi ile Turkiye'nin ilk mubadele muzesi Catalca'da kuruluyor.
Mubadeleye tabi tutulan Yunan ve Turk vatandaslari ile onlarin yakinlari ve sonraki kusaklar icin tarihi ve kulturel oneme sahip olacak muzede mubadillerin esyalarindan yazili belgelere, fotograflardan anilara kadar bircok sey yer alacak. Muzede ayrica Lozan Mubadilleri Vakfi 'nin arsivindeki 1. kusak mubadillerle yapilmis gorusmeler de bulunacak
Catalca'da Kaleici Mahallesi'nde yer alacak muze disinda Catalca'nin bircok alani da muzeyle paralel olarak duzenlenecek; bir mubadele meydani yapilacak ve mubadele aniti dikilecek.
Biz de muzeyi Lozan Mubadilleri Vakfi Baskani Atilla Karaelmas ve bina bagiscisi Ertugrul Olcer ile konustuk:
NEDEN CATALCA?
Atilla Karaelmas: Istanbul, mubadelede kapsam disi birakilmisti. Ama, Catalca, o gunku Istanbul'un sinirlari icerisinde degildi ve mubadeleye dahil edildi. Yani Catalca Istanbul'a en yakin mubadeleyi yasamis bir yer, ozellikle bu Kaleici Mahallesi.
Kaleici Mahallesi'nde mubadele donemininden kalma cok sayida eser var. Zaten bu muze projesi tum Kaleici projesinin bir baslangici veya bir parcasi. Butun bu sebeplerden dolayi bu muze icin, Catalca'yi sectik. Tabii Catalca'da cok fazla mubadil var.
Hemen hemen her sene Yunanistan?dan Turkiye?ye cok sayida insan geliyor, bunlarin cogu da Istanbul?a geliyor. Cunku Patrikhane Istanbul?da. Projenin temel amaci, bu insanlarin Catalca?ya gelmesini saglamak ve Kaleici?ni kultur ve tarih merkezi yapmak.
Burada insanlar hala kendi aralarinda Rumca konusuyor. Burada yemek isimleri farklidir, muzikler farklidir. Ama hep ice kapali sekilde yasandi. Ama daha sonra boyle onemli bir konuda orgutlenmeye ve bu konuda calismalar yapmaya karar verdik. Daha sonra calismalar cig gibi buyudu.
Yunanistan?da mubadeleyle ilgili muzeler 50 yildir var. Burada ise calismalar 2000'li yillarda basladi. Arada 50 yillik bir fark var.
KALEICI'NIN DEGISIMI
Ertugrul Olcer: 1984 yilindan beri boyle bir projeyi Catalca?da uygulamaya calisiyoruz. Kaleici burada terk edilmis bir yer halini aldi. Bu yerlerin bircogu iskan icin verilmis binalar. Anitlar Yuksek Kurulu tarafindan da bu mahallenin bircok yeri koruma altina alinmis. Hic kimse bir civi bile cakamamis, cakamiyor, tamir ettiremiyor. Cogu cokmek ve yok olmakla yuz yuze. Burayi nasil kurtaririz? diye koyulduk yola.
Oncelikle restore edilecek. Gelen turistlerden imkan saglanacak, ucret alinacak ve dolayisiyla Kaleici Mahallesi 'kurtarilma'ya baslanacak. Sadece bir binanin muze olmasi, restore edilmesi Catalca?ya ve Kaleici Mahallesi?ne bir sey kazandirmaz. Amacimiz, buradaki tarihi dokuyu koruyacak sekilde diger binalari da restore etmek, Safranbolu gibi kurtarmak.
Bu projeyle tum Kaleici Mahallesi?nde oturan insanlarin gelir kaynaklari da artmis olacak. Ben mubadil degilim, Catalca?nin yerlisiyim. Bu mahallede buyudum, bu mahallede cocuklugumu yasadim. Ama boyle viran hale gelmesi icimi acitiyor. Umariz esas tarih degerini bulur..
Turk ve Yunan nufus mubadedelesi anlasmasi
Turk ve Yunan nufus mubadedelesi ile ilgili sozlesmeler
Lozan-Isvicre?de 30 OCAK 1923 TARIHINDE IMZALANMISTIR
TURKIYE BUYUK MILLET MECLISI HUKUMETI ILE YUNAN HUKUMETI, asagidaki hukumler uzerinde anlasmaya varmislardir:
MADDE: 1 Turk topraklarinda yerlesmis Rum Ortodoks dininden Turk uyruklariyla, Yunan topraklarinda yerlesmis Musluman dininden Yunan uyruklarinin, 1 Mayis 1923 tarihinden baslayarak, zorunlu mubadelesine (exchange obligatoire) girisilecektir.
Bu kimselerden hic biri, Turk Hukumetinin izni olmadikca Turkiye?ye, ya da Yunan Hukumetinin izni olmadikca Yunanistan?a donerek orada yerlesemeyecektir.
MADDE: 2 Birinci Maddede ongorulen mubadele:
a) Istanbul?da oturan Rumlari (Istanbul?un Rum ahalisini);
b) Bati Trakya?da oturan Muslumanlari (Bati Trakya?nin Musluman ahalisini) kapsamayacaktir.
1912 Kanunuyla sinirlandirildigi bicimde, Istanbul Sehremaneti daireleri icinde, 30 Ekim 1918 tarihinden once yerlesmis (etablis) bulunan butun Rumlar, Istanbul?da oturan Rumlar (Istanbul?un Rum ahalisi) sayilacaklardir.
1913 tarihli Bukres Andlasmasinin koymus oldugu sinir cizgisinin dogusundaki bolgeye yerlesmis (etablis) bulunan Muslumanlar, Bati Trakya?da oturan Muslumanlar (Bati Trakya?nin Musluman ahalisi) sayilacaklardir.
MADDE: 3 Karsilikli olarak, Rum ve Turk nufusu mubadele edilecek olan topraklari 18 Ekim 1912 tarihinden sonra birakip gitmis olan Rumlar ve Muslumanlar, 1 nci Maddede ongorulen mubadelenin kapsamina girer sayilacaklardir.
Isbu Sozlesmede kullanilan ?gocmenler? (emigrants) terimi, 18 Ekim 1912 tarihinden sonra goc etmesi gereken ya da goc etmis bulunan butun gercek ya da tuzel kisileri kapsamaktadir.
MADDE: 4 Aileleri Turk ulkesini daha once birakip gitmis olup da kendileri Turkiye?de alikonulmus bulunan Rum halkindan vucutca saglam erkekler, isbu Sozlesme uyarinca, Yunanistan?a gonderilecek ilk kafileyi meydana getireceklerdir.
MADDE: 5 Isbu Sozlesmenin 9 ncu ve 10 ncu Maddelerindeki cekinceler (ihtirazi kayitlar) sakli kalmak uzere, isbu Sozlesme uyarinca yapilacak mubadele yuzunden, Turkiye?deki Rumlarin ya da Yunanistan?daki Muslumanlarin mulkiyet haklarina ve alacaklarina hic bir zarar verdirilmeyecektir.
MADDE: 6 Mubadele edilecek halklara mensup bir kimsenin gidisine, herhangi bir nedenle olursa olsun, hic bir engel cikartilmayacaktir. Bir gocmenin, kesinlesmis bir hapis cezasi bulundugu, ya da henuz kesinlesmemis bir cezaya carptirildigi, ya da kendisine karsi ceza sorusturmasi yurutuldugu du rumlarda, soz konusu olan gocmen, cezasini cekmek ya da yargilanmak uzere, kendisine karsi kovusturmada bulunan ulkenin makamlarinca, gidecegi ulkenin makamlarina teslim edilecektir.
MADDE: 7 Gocmenler, birakip gidecekleri ulkenin uyruklugunu yitirecekler ve varis ulkesinin topraklarina ayak bastiklari anda, bu ulkenin uyruklugunu edinmis sayilacaklardir.
Iki ulkeden birini ya da otekini daha once birakip gitmis olan ve henuz yeni bir uyrukluk edinmemis bulunan gocmenler, bu yeni uyruklugu, isbu Sozlesmenin imzasi tarihinde edinmis olacaklardir.
MADDE: 8 Gocmenler, her cesit tasinir mallarini yanlarinda goturmekte ya da bunlari tasittirmakta serbest olacaklar ve bu yuzden kendilerinden cikis ya da giris vergisi ya da baska herhangi bir vergi alinmayacaktir.
Bunun gibi, isbu Sozlesme uyarinca, bagitli Devletlerden birinin ulkesini birakip gidecek her topluluk (cemaat, communaute) uyesinin (camiler, tekkeler, medreseler, kiliseler, manastirlar, okullar, hastahaneler, ortakliklar, dernekler, tuzel kisiler ya da ne cesit olursa olsun baska tesisler personelini de kapsamak uzere) kendi topluluklarina ait tasinir mallari yanlarinda serbestce goturmek ya da tasittirmak hakki olacaktir.
11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyonlarin tavsiyesi uzerine, her iki ulke makamlarinca, tasima islerinde en genis kolayliklar saglanacaktir.
Tasinir mallarinin tumunu ya da bir kismini yanlarinda goturemeyecek olan gocmenler, bunlari, olduklari yerde birakabileceklerdir. Bu durumda, yerel makamlar, birakilan tasinir mallarin dokumunu (envanterini) ve degerini, ilgili gocmenin gozleri onunde saptamakla gorevli olacaklardir. Gocmenin birakacagi tasinir mallarin cizelgesini ve degerini gosteren tutanaklar dort nusha olarak duzenlenecek ve bunlardan biri yerel makamlarca saklanacak, ikincisi, 9 ncu Maddede ongorulen tasfiye islemine esas alinmak uzere 11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyona sunulacak, ucuncusu goc edilecek ulkenin Hukumetine, dorduncusu de gocmene verilecetir.
MADDE: 9 8 nci Maddede ongorulen gocmenlerin ve topluluklarin kent ve koylerdeki tasinmaz mallariyla, bu gocmenlerin ya da topluluklarin birakmis olduklari tasinir mallar, 11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyonca, asagidaki hukumler uyarinca tasfiye edilecektir.
Zorunlu mubadele uygulanacak bolgelerde bulunan ve mubadele uygulanmiyacak bir bolgede yerlesmis topluluklarin din ya da hayir kurumlarina ait olan mallar da, ayni sartlar icinde, tasfiye edilecektir.
MADDE: 10 Bagitli Taraflarin ulkelerini daha onceden birakip gitmis olan ve isbu Sozlesmenin 3 ncu Maddesi uyarinca nufus (halklarin) mubadelesinin kapsamina girer sayilan kimselere ait tasinir ya da tasinmaz mallarin tasfiyesi, 9 ncu Madde uyarinca, Turkiye ile Yunanistan?da, 18 Ekim 1912 tarihinden bu yana yururluge konmus kanunlarla her cesit yonetmeliklere (tuzuklere) gore ya da baska herhangi bir zoralim (musadere), zorunlu satis, v.b. gibi, isbu mallar uzerindeki mulkiyet hakkini herhangi bir yoldan kisitlayici nitelikte hic bir tedbire konu olmaksizin yurutulecektir. Isbu Madde ile 9 ncu Maddede ongorulen mallar, bu cesit bir tedbire konu olurlarsa, bu mallara, 11 nci Maddede ongorulen Komisyonca, bu tedbirler uygulanmamiscasina, deger bicilecektir.
Kamulastirilmis mallara gelince, Karma Komisyon, her iki ulkede mubadele kapsamina girecek kimselere ait olup da, mubadele uygulanacak topraklarda bulunan ve 18 Ekim 1912 den sonra kamulastirilmis olan bu mallara yeniden deger bicecektir. Komisyon, bir zarar verilmis oldugunu gorurse, bu zarari mal sahiplerinin yararina onaracak bir zarar-giderim (tazminat) saptayacaktir. Bu zarar-giderimin tutari, mal sahiplerinin alacak hesabina ve kamulastiran ulke Hukumetinin borc hesabina gecirilecektir.
8 nci ve 9 ncu Maddelerde goz onunde tutulan kimseler, su ya da bu yoldan, yararlanmadan yoksun birakildiklari mallarin gelirlerini elde edememislerse, bu gelirlerin tutarlarinin kendilerine geri verilmesi, savas oncesi ortalama gelir esas alinarak ve Karma Komisyonca saptanacak yol ve yontemler uyarinca, saglanacaktir.
Yunanistan?daki Vakif mallarinin ve bunlardan dogan hak ve cikarlarin, ve Turkiye?de Rumlara ait benzer tesislerin tasfiyesine girisirken, 11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyon, bu tesislerin ve bunlarla ilgili bulunan ozel kisilerin haklarini ve cikarlarini tam olarak korumak amaciyla, daha once yapilmis Andlasmalarda kabul edilmis ilkelerden esinlenecektir.
11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyon, bu hukumleri uygulamakla gorevli olacaktir.
MADDE: 11 Isbu Sozlesmenin yururluge girisinden baslayarak bir aylik bir sure icinde, Bagitli Yuksek Taraflarin her birinden dort ve 1914-1918 savasina katilmamis Devletlerin uyruklari arasindan Milletler Cemiyeti Meclisince secilecek uc uyeden olusan ve Turkiye?de ya da Yunanistan?da toplanacak olan bir Karma Komisyon kurulacaktir. Komisyonun Baskanligini, tarafsiz uc uyeden her biri sira ile yapacaktir.
Karma Komisyon, gerekli gorecegi yerlerde, bir Turk ve bir Yunanli uye ile, Karma Komisyonca atanacak tarafsiz bir Baskandan olusacak ve Karma Komisyona bagli olarak calisacak Alt-komisyonlar kurmaya yetkili olacaktir. Karma Komisyon, alt-komisyonlara verilecek yetkileri kendisi saptayacaktir.
MADDE: 12 Karma Komisyon, isbu Sozlesmede ongorulen gocu denetlemek ve kolaylastirmak ve 8 nci Madde ile 9 ncu Maddede ongorulen tasinir ve tasinmaz mallarin tasfiyesine girismekle yetkili olacaktir.
Karma Komisyon, gocun ve yukarida belirtilen tasfiyenin yol ve yontemlerini saptayacaktir.
Karma Komisyon, genel olarak, isbu Sozlesmenin uygulanmasinda gerekli gorecegi tedbirleri almaga ve bu Sozlesme yuzunden ortaya cikabilecek butun sorunlari karara baglamaya tam yetkili olacaktir.
Karma Komisyon kararlari oy coklugu ile alinacaktir.
Tasfiye edilecek mallara, haklara ve cikarlara iliskin butun itirazlar Karma Komisyonca kesin olarak karara baglanacaktir.
MADDE: 13 Karma Komisyon, ilgilileri dinledikten ya da dinlemege geregi gibi cagirdiktan sonra, isbu Sozlesme uyarinca tasfiye edilmesi gereken tasinmaz mallara deger bicme islemine girismek icin tam yetkili olacaktir.
Tasfiye olunacak mallara deger bicilmesinde, bunlarin altin para ile olan degeri esas alinacaktir.
MADDE: 14 Komisyon, ilgili mal sahibine, elinden alinan ve bulundugu ulkenin Hukumeti emrinde kalacak olan mallardan dolayi borclu kalinan para tutarini belirten bir bildiri belgesi verecektir.
Bu bildiri belgeleri esas alinarak borclu kalinan para tutarlari, tasfiyenin yapilacagi ulke Hukumetinin, gocmenin mensup oldugu Hukumete karsi bir borcu olacaktir. Gocmenin, ilke olarak, goc ettigi ulkede, kendisine borclu bulunulan paralarin karsiliginda, ayrildigi ulkede birakmis olacagi mallarla ayni degerde ve ayni nitelikte, mal almasi gerekecektir.
Yukarida belirtilen bicimde bildiri belgeleri esasi uzerinden, her iki Hukumetce odenmesi gereken paralarin hesabi, her alti ayda bir cikartilacaktir.
Tasfiye islemi tamamlandigi zaman, karsilikli borclar biribirine esit cikarsa, bununla ilgili hesaplar denklestirilmis (takas ve mahsup edilmis) olacaktir. Bu denklestirme isleminden sonra, Hukumetlerden biri otekine borclu kalirsa, bu borc pesin para ile odenecektir. Borclu Hukumet, bu odeme isine sure taninmasini isterse, yillik en cok uc taksitle odenmek sartiyla, Komisyon bu sureyi ona taniyabilecektir. Komisyon, bu sure icinde odenmesi gereken faizleri de saptayacaktir.
Odenecek para oldukca onemli ise ve daha uzun surelerin taninmasini gerektirmekteyse, borclu Hukumet, borclu oldugu paranin yuzde yirmisine kadar Karma Komisyonca saptanacak bir parayi pesin olarak odeyecek, geri kalan borc icin de, Karma Komisyonca saptanacak oranda faizli ve yirmi yillik bir sure icinde anaparaya cevrilebilecek (amortise edilebilecek) borclanma bonolari (istikraz tahvilleri) cikarabilecektir. Borclu Hukumet, bu borc icin, Komisyonca kabul edilecek saglancalar (rehinler) gosterecektir. Bu saglancalar, Yunanistan?da Uluslararasi Komisyonca, Istanbul?da Devlet Borcu (Duyun-u Umumiye) Meclisince yonetilecek ve gelirleri toplanacaktir. Bu saglancalar konusunda anlasmaya varilamazsa, Milletler Cemiyeti Meclisi bunlarisaptamaya yetkili olacaktir.
MADDE: 15 Gocu kolaylastirmak amaciyla, ilgili Devletlerce, Karma Komisyonun saptayacagi sartlarla, Komisyona ondelik (avans) olarak odemede bulunacaktir.
MADDE: 16 Turkiye ve Yunanistan Hukumetleri, isbu Sozlesme uyarinca, ulkelerini birakip gidecek olan kimselere yapilacak bildirilerle, bu kimselerin varis ulkesine tasinmak uzere yonelecekleri limanlara iliskin butun sorunlar uzerinde, 11 nci Maddede ongorulen Karma Komisyonla anlasmaya varacaklardir.
Bagitli Taraflar, mubadele edilecek halklara, gidisleri icin konmus tarihten once yurtlarini birakip gitmelerine yol acacak, ya da mallarini ellerinden cikartmak uzere dogrudan ya da dolayli hic bir baskida bulunmamayi karsilikli olarak yukumlenirler. Bagitli Taraflar, ulkeyi birakip giden ya da gidecek olan gocmenleri hic bir vergiye ya da olaganustu bir resme baglamamayi yukumlenirler. 2 nci Madde uyarinca mubadele disi birakilacak bolgelerde oturanlarin, bu bolgelerde kalmak ya da oralara yeniden donmek haklariyla, Turkiye ve Yunanistan?da ozgurluklerinden ve mulkiyet haklarindan serbestce yararlanmalarina hic bir engel cikartilmayacaktir. Bu hukum, mubadele disi birakilacak soz konusu bolgelerde oturanlarin mallarini baskalarina gecirmelerine ve bu kimselerden Turkiye?yi ya da Yunanistan?i kendi istekleriyle birakip gitmek isteyeceklerin gidisine engel olma vesilesi olarak one surulmeyecektir.
MADDE: 17 Karma Komisyonun calismalari ve islerinin yurutulmesi icin gerekli giderler, Komisyonca saptanacak oranlar icinde, ilgili Hukumetlerce karsilanacaktir.
MADDE: 18 Bagitli Taraflar, isbu Sozlesmenin uygulanmasini saglamak uzere, yasalarinda gerekli degisiklikleri yapmagi yukumlenirler.
MADDE: 19 Isbu Sozlesme, Bagitli Yuksek Taraflar bakimindan, Turkiye ile yapilacak Baris Andlasmasinin bir pacasiymis gibi, ayni guc ve ayni degerde sayilacaktir. Isbu Sozlesme, soz konusu Andlasmanin Bagitli Yuksek Taraflardan her ikisince onaylanmasindan hemen sonra yururluge girecektir.
BU HUKUMLERE OLAN INANCLA, yetki belgelerinin, karsilikli olarak, usulune uygun oldugu gorulmus ve asagida imzalari bulunan Tamyetkili Temsilciler, isbu Sozlesmeyi imzalamislardir. LAUSANNE?da, otuz Ocak bin dokuz yuz yirmi uc tarihinde, uc nusha olarak duzenlenmistir. Bu nushalardan biri Yunanistan Hukumetine, biri Turkiye Buyuk Millet Meclisi Hukumetine verilecek, ucuncusu de dogrulugu onaylanmis birer ornegini, Turkiye ile yapilmis Baris Andlasmasini imzalayan Devletlere yollayacak olan, Fransa Cumhuriyeti Hukumetine, bu Devletin arsivlerine konulmak uzere, teslim edilecektir.
(L.S.)E.K. VENISELOS.
(L.S.)M. ISMET
(L.S.)D. CACLAMANOS.
(L.S.)Dr. RIZA NUR.
(L.S.)HASAN.
Habervakti